Europako felidorik handiena da ipar-katamotza. XIX. mendearen erdi aldera banaketa zabala zuen Europa osoan, baina giza jardueraren eraginez, leku ezkutu eta helezinenetara baztertua izan da. Euskal Herrian 1936an ehizatu zen azken katamotza Alaitzen (Nafarroa); halere, badirudi oraindik geratzen direla Nafarroan eta Zuberoan, azken urteetan arrasto-behaketak eta behaketa zuzenak aipatu baitira Iratin, Santengrazin eta Piriniotako beste hainbat lekutan. Edonola ere, oraindik baleude, Piriniotara erabat mugatuta leudeke eta galtzeko arrisku larrian.
Phyluma: Chordata
-
Malpolon monspessulanus
Montpellierko sugea bi metro gainditzera irits daiteke eta, normalean neurri horretara iristen ez bada ere, Euskal Herriko ofidiorik handiena da. Habitat mediterraneo askotan ager daiteke, hala nola, sastrakaditan, karraskadi eta konifero basoen azken aztarnetan, landaketa-zonatan… Elikatzeko hainbat narrasti, mikrougaztunak… jaten ditu, eta hauek digeritzeko goiko barailaren atzealdean kokatutako pozoi-guruinak ditu, harrapakina irensterakoan pozoia txertatzeko erabiltzen dituenak.
-
Marmota marmota
Marmota alpetarra Europan aurki daitezkeen bi marmota espezietan handiena da, baita gure kontinenteko karraskaririk handiena ere. Sciuridae familian sailkaturik dago katagorriekin batera, baina bai itxura eta baita portaera aldetik ere, ez dute animalia hauekiko antz handirik. Pirinioetako animaliarik ezagunenetariko bat da, ia mendizale guztiek ikusi edo, gutxienez entzun dutena.
-
Martes foina
Euskal Herri osoan zehar aurki daitekeen mustelidoen familiako kidea da lepazuria, Iberiar penintsulan agertzen diren bi supespezieetatik Martes foina foina delarik gurean ageri dena. Habitat naturaletatik hasi eta baserri ingurutaraino aurki daiteke animalia hau, mustelido zuhaiztar orok izan ditzakeen ezaugarri morfologiko nagusiak aurkezten dituelarik. Hala ere, bada erabat berea duen ezaugarri fisikorik ere, denetan esanguratsuena papar aldean izaten duen orbain zuria izanik. Orbain hau, gainera, oso antzekoa den lepahoriarengandik (Martes martes), mustelidoen familiakoa hau ere, begi-bistaz bereizteko ezinbestekoa da. 1984az geroztik debekatua dago lepazuriaren ehiza Euskal Herrian.
-
Martes martes
Lepahoria Europan eta Siberian aurki daitekeen mustelido karniboroa da. Lepazuriarekin antzekotasun asko dituen arren, lepo azpiko orban horixka da batez ere bereizgarri egiten duena. Habitatari dagokiola espezialista da, antropizazio-maila txikiko lekuak aukeratzen dituelarik. Orohar animalia gautarra den arren, araldian egunez ibiltzen da. Aipatzekoa da mustelido gehienen kasuan bezala, lepahorian ematen den ugal-estrategia berezia: ezarpen atzeratua.
-
Mauremys leprosa
Euskal Herrian baditugu ur gezako bi dortoka, ur gezakoak izanagatik apoarmatu izena jasotzen dutenak. Apoarmatu korrontezalea dortokatxo txikia dugu Arabako, Bizkaiako, Nafarroako eta Lapurdiko eremu jakinetan soilik agertzen dena. Bere izen espezifikoa, ‘leprosa’ oskol gainean indibiduo zaharrek izaten dituzten alga zoofitoetik dator, itxura kaxkarra ematen diotenak. Euskal Herriko apoarmatuek, 70eko hamarkadaz geroztik Ameriketako senide batekin lehiatu behar dute, Floridako dortokarekin hain zuzen ere, animalia-dendetan saldu eta jendeak askatuta, izugarri zabaltzen ari dena.
-
Megaptera novaeangliae
Xibarta balea, balaenopteridae familiako espezietatik handienetarikoa da. Helduek 12 eta 16 m arteko luzera eta 36.000 kg izaten dituzte.10 eta 20 minutu arteko doinuak emititzen dituzte arrek, orduak eta orduak errepikatzen egoten direnak. Hauen helburua jakina ez den arren, uste da ugalketarekin erlazionatua izan daitekeela. Gaur egun, 80.000 indibiduo baino ez dira geratzen.
-
Meles meles
Zakurraren tamainako mustelido handia da azkonarra. Karniboro orojalea da eta lurrazpian bizi da beste azkonarrekin batera. Nahiko arazo izan ditu gizakiarekin, arto sailetan egin izan dituen triskantzengatik eta bere ileekin bizarra kentzeko brotxak egin izan direlako. Ez du arazorik bere espezieko kideekin lurralde berean bizitzeko. Nahiko lurralde txikiak hartu ohi dituzte, normalean ez dute 2 Km-ko erradioa gainditzen.
-
Merops apiaster
Hegazti ikusgarria da erlatxoria. Bere kolore biziek inguru tropikaletako hegaztia dela salatzen digute, gurera udako tenperatura goxoagoen bila hurbiltzen dena.
-
Micromys minutus
Europan aurkitzen den sagu txikiena izan arren, oso ondo moldatu da gizakiak eraldaturiko eremuetara eta egun, gehiagotan aurkitzen da zekale landaketetan larreetan baino.